بنزین واقعا در ایران ارزان است؟! |سناریوهای مختلف افزایش قیمت

طی روز‌های اخیر این صحبت‌ها به اوج خود رسیده. مسعود پزشکیان رییس جمهوری، چند روز قبل، از ارزان بودن چشمگیر قیمت بنزین سخن گفت. پس از آن محمدباقر قالیباف، رییس مجلس نیز با استدلالی بر صحبت پزشکیان صحه گذاشت. چند روز بعد از آن نیز نامه‌ای در فضای مجازی منتشر شد مبنی بر اینکه دولت قصد افزایش قیمت بنزین به صورت پله‌ای از ابتدای سال ۱۴۰۵ را دارد. اگرچه این نامه تکذیب شد، اما حواشی قیمت بنزین همچنان بسیار داغ روی میز است. تا جایی که صبح ۲۳ مهرماه، نماینده مجلس نیز از احتمال سه نرخی شدن قیمت بنزین و افزایش ۵۰۰ درصدی بنزین سخن گفت.

قیمت بنزین در ایران نسبت به دیگر کشورها

قیمت بنزین در ایران در دو نرخ ۱۵۰۰ تومان و ۳ هزار تومان به فروش می‌رسد. بسیاری از مسئولان نیز به این قیمت توجه کرده و بنزین را در ایران بسیار ارزان می‌دانند. زیرا قیمت بنزین در ایران را با دنیا و کشور‌های توسعه یافته مقایسه می‌کنند. اما واقعیت اقتصاد ایران با درنظر گرفتن همه ابعاد، حرف دیگری به ما می‌زند.

در ایران مردم خودرو‌های داخلی سوار می‌شوند که قیمت بسیار بالاتری نسبت به خودرو‌های مشابه در دنیا دارد. با ۵۰۰ میلیون تومان در ایران می‌توان خودروی کارکرده داخلی خریداری کرد که ۲۰ سال قبل در دنیا از خط تولید خارج شده و مصرف بنزین نسبتا بالایی دارد. درحالی‌که با ۵۰۰ میلیون تومان در حاشیه خلیج فارس و کشور‌های توسعه یافته که مبنای مقایسه قیمت بنزین قرار می‌گیرد، می‌توان خودرو‌های کارکرده‌ای خرید که در ایران جزو خودرو‌های لوکس به شمار می‌رود و با مبالغ بالای ۵ میلیارد تومان به فروش می‌رسد و مصرف سوختی نصف مصرف خودرو‌های ایرانی دارد.

درواقع این اختلاف قیمت و کیفیتی که وجود دارد، نوعی یارانه است که مردم درحال پرداخت آن هستند. از سوی دیگر کیفیت رانندگی در ایران نیز با توجه به ترافیک سنگین شهر‌ها از جمله تهران، کیفیت پایین آسفالت‌ها و مواردی از این قبیل، به نوعی یارانه‌ای محسوب می‌شود که مصرف‌کننده در حال پرداخت آن است.

با جمیع این موارد، شاید بتوان پذیرفت که قیمت بنزین در ایران ارزان است، اما نه خیلی زیاد. با توجه به کیفیت خودرو‌ها و قیمت بالایی که در ایران به فروش می‌رسد، قیمت بنزین به هیچ‌وجه توجیه هم‌قیمت شدن با کشور‌های حاشیه خلیج فارس، یعنی میانگین ۵۰ سنت دلار آمریکا ندارد. اما می‌تواند از قیمت‌های فعلی افزایش پیدا کند تا فشار بر بودجه دولت و کسری بودجه در این شرایط اقتصادی که جنگ عنوان می‌شود، کاهش یابد. البته افزایش قیمت بنزین طبق نظر کارشناسان می‌تواند باعث ناآرامی‌ها و نارضایتی‌های مردمی شود. به همین دلیل نیازمند رعایت برخی اقدامات توسط دولت است.

قبل از افزایش قیمت بنزین، دولت باید چه کند؟

قبل از آنکه دولت بخواهد قیمت بنزین را افزایش دهد، نیاز است اقداماتی انجام دهد تا فشار بر مردم به حداقل ممکن کاهش یابد و نارضایتی نیز شدت نگیرد. یکی از این اقدامات، آزادسازی واردات و کاهش تعرفه واردات خودرو است؛ تعرفه واردات خودرو طبق بودجه ۱۴۰۴ حدود ۱۰۰ درصد مصوب شده. درکنار تعرفه سنگینی که دولت قرار داده، فرآیند واردات و تامین ارز واردات خودرو نیز به حدی پیچیده و دشوار است، که هزینه‌های واردات خودرو را برای واردکننده بالا می‌برد و پس از واردات نیز به راحتی اجازه ترخیص از گمرک داده نمی‌شود. دولت بایستی تعرفه واردات را به کمتر از ۲۰ درصد کاهش دهد و فرآیند‌های واردات را نیز تسهیل بخشد تا مردم بتوانند خودروی باکیفیت و قیمت مناسب سوار شوند که مصرف بنزین کمتری نیز دارد.

در مورد مشابه، ترکیه در دهه ۱۹۸۰ تعرفه واردات ۵۰ درصدی روی خودرو‌های وارداتی اعمال می‌کرد. با تغییر سیاست‌ها و به صورت تدریجی، امروز تعرفه برای خودرو‌های غیربرقی ۱۰ درصد است و تعرفه واردات خودرو‌های برقی صفر درصد تعیین شده است.

یکی دیگر از اقدامات لازم توسط دولت به خصوص شهرداری تهران که در این حوزه ضعیف عمل کرده است، حمل‌ونقل عمومی است. کیفیت حمل‌ونقل عمومی در کشور پایین است و مردم تمایل زیادی به استفاده از حمل‌ونقل عمومی ندارند. افرادی هم که استفاده می‌کنند، غالبا با نارضایتی و از سر اجبار از این خدمات بهره می‌برند. به همین دلیل بایستی دولت و شهرداری، خطوط حمل‌ونقل عمومی را گسترده‌تر کند و کیفیت آن را نیز بهبود بخشد.

بهبود حمل‌ونقل عمومی می‌تواند مردم را متقاعد کند تا درمقابل افزایش قیمت بنزین مقاومت کمتری انجام دهند. برای مثال اندونزی در سال ۲۰۱۵ قیمت بنزین را ۳۰ درصد افزایش داد و متعهد شد بودجه حمل‌ونقل عمومی را نیز ۲۰ درصد افزایش دهد تا به بخشی از نگرانی مردم پاسخ دهد.

بهترین جایگزین افزایش قیمت بنزین

شاید مهم‌ترین راه‌حل و اقدام دولت، می‌تواند یارانه آشکار به جای یارانه پنهان فعلی بر بنزین باشد. دولت می‌تواند برای این مسیر، دو راه را انتخاب کند. یکی اینکه هرماه به جای یارانه پنهان بنزین، یارانه نقدی به حساب دهک‌های ضعیف و متوسط جامعه واریز کند، مشابه اقدامی که عربستان، بحرین و خیلی از کشور‌ها انجام می‌دهند. این اقدام می‌تواند در کوتاه مدت باعث تورم بالاتری شود مخصوصا که نقدینگی دراختیار مردم قرار گرفته و با فضای فعلی کشور، مردم ترجیح می‌دهند آن را دلار و طلا کنند.

یا اینکه دولت مشابه کاری که عمان برای آزادسازی قیمت بنزین از سال ۲۰۲۱ انجام داد؛ به مردم به اندازه مصرف مشخصی، بنزین رایگان داده شود. این اقدام باعث می‌شود افرادی که خودرو دارند و کم مصرف هستند، بنزین رایگان استفاده کنند و حتی از آزادسازی قیمت خودرو، نفع هم ببرند. افرادی که خودرو ندارند هم، یارانه بنزین دریافت می‌کنند. ضعفی که در شرایط فعلی وجود دارد و فردی که دو خودرو دارد از یارانه بنزین فردی که خودرو ندارد، استفاده می‌کند. تنها افرادی که مصرف بنزین بالایی دارند که در تاکسیرانی نیز مشغول نیستند، از این مدل آزادسازی قیمت، آزرده می‌شوند.

نکاتی که دولت باید برای افزایش قیمت بنزین رعایت کند

ذکر دو نکته نیز جهت تکمیل گزارش الزامی است تا درک بهتری از شرایط به دست آید.

بحران یارانه سنگین بنزین برای دولت، طی یک‌سال پیش نیامده که بخواهد در عرض یک سال نیز حل و فصل شود. تمام فرآیند و نکاتی که در گزارش ذکر شد، از بهبود حمل‌ونقل عمومی گرفته تا آزادسازی واردات خودرو و افزایش قیمت بنزین نیاز به اقدامات تدریجی دارد تا کمترین فشار به مردم و جامعه ایجاد شود و به مرور نیز بودجه دولت اصلاح شود.

بخش بزرگی از وضعیت فعلی کشور، که نه مردم به سادگی قبول می‌کنند قیمت بنزین افزایش یابد و نه دولت می‌تواند سالانه چندین میلیارد دلار هزینه یارانه پنهان بنزین کند، ناشی از شرایط سیاسی حاکم بر کشور است. شرایطی که در طی سال‌ها قدرت خرید مردم را به یک سوم کاهش داده و تاب‌آوری مردم مثل قبل نیست. شاید با افزایش قیمت بنزین، در کوتاه مدت فشار بودجه کاهش یابد، اما با افزایش قیمت ارز به دلیل تحریم‌ها، مجدد به خانه اول برمی‌گردیم.